Kambiyo senedine (bono, poliçe veya çek) dayalı haciz yoluyla takipte borçlu, kendisine tebliğ edilen ödeme emrine karşı yalnızca 5 gün içinde icra mahkemesine başvurarak itiraz edebilir; genel haciz yolundaki 7 günlük itiraz süresi burada uygulanmaz. Borca, imzaya veya senedin kambiyo senedi niteliğine ilişkin itirazlar icra dairesine değil, dilekçeyle icra mahkemesine yapılır ve itiraz, satış dışında takibi kendiliğinden durdurmaz (İİK m. 168-170/a).
- Ödeme süresi: Borcun ve takip masraflarının 10 gün içinde ödenmesi gerekir (İİK m. 168/2).
- İtiraz süresi: Şikâyet, imza itirazı ve borca itiraz için 5 gün (İİK m. 168/3, 4, 5).
- Merci: İcra mahkemesi; itiraz dilekçesi icra dairesine verilmez.
- Etki: İtiraz satıştan başka işlemleri durdurmaz; hâkim geçici durdurma kararı verebilir.
- Borca itiraz sebepleri sınırlıdır: borçlu olmama, ödeme (itfa), mehil, zamanaşımı ve yetki.
- Yaptırım: Haksız itiraz hâlinde tazminat ve para cezası söz konusu olabilir.
Kambiyo senedine mahsus haciz yoluyla takip nedir?
Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede (bono) dayanan alacaklı, alacak rehinle güvence altına alınmış olsa bile, İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) bu senetlere özgü hükümlerine göre haciz yoluyla veya borçlu iflasa tabi ise iflas yoluyla takip yapabilir (İİK m. 167). Alacaklı, takip talebine senedin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemek zorundadır.
Bu takip türünde icra memuru, senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya hemen bir ödeme emri gönderir. Genel haciz yoluna göre belirgin fark, itiraz sürelerinin kısa olması ve itirazların icra müdürlüğüne değil icra mahkemesine yapılmasıdır.
Ödeme emrinde borçluya hangi süreler tanınır?
İİK m. 168'e göre ödeme emrinde şu hususlar yer alır:
- Borcun ve takip masraflarının 10 gün içinde icra dairesinin banka hesabına ödenmesi,
- Senet kambiyo senedi niteliğinde değilse 5 gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilmesi,
- Senetteki imza borçluya ait değilse bunun 5 gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirilmesi,
- Borçlu olmadığı, borcun ödendiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya icra dairesinin yetkisiz olduğu iddiasının 5 gün içinde sebepleriyle birlikte icra mahkemesine bildirilmesi,
- İtiraz edilmediği ve borç ödenmediği takdirde 10 gün içinde, itiraz edilip reddedilirse 3 gün içinde mal beyanında bulunulması.
Beş günlük sürenin ödeme emrinin tebliğinden itibaren işlediği kabul edilir. Süre kaçırılırsa cebri icraya devam olunur; imza itirazı yapılmazsa senetteki imza borçludan sadır sayılır.
Borçlu hangi yollara başvurabilir?
1. Şikâyet: senet kambiyo senedi niteliğinde değil
Takibin dayanağı senet kanunda aranan unsurları taşımıyorsa borçlu İİK m. 168/3 ve 170/a uyarınca şikâyet yoluna gidebilir. Bono için gerekli unsurlar Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 776'da sayılmıştır: “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası. Bu unsurlardan birini içermeyen senet, kural olarak bono sayılmaz (TTK m. 777); vade, düzenleme yeri ve ödeme yeri gibi bazı eksikler için kanun tamamlayıcı kurallar öngörmüştür. İcra mahkemesi, şikâyet bulunmasa da senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığını veya alacaklının kambiyo takibi hakkı bulunmadığını dosyadan görürse, kendiliğinden takibi iptal edebilir (İİK m. 170/a).
2. İmzaya itiraz
Senetteki imza borçluya ait değilse bu iddia 5 gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirilir (İİK m. 170). İtiraz ciddi görülürse hâkim, duruşmadan önce evrak üzerinde takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. İmzanın borçluya ait olduğu anlaşılırsa, takip durdurulmuşsa borçlu, takip konusu alacağın en az %20'si oranında inkâr tazminatına ve %10'u oranında para cezasına mahkûm edilir.
3. Borca itiraz
Borçlu, borçlu olmadığını, borcu ödediğini, mehil verildiğini, alacağın zamanaşımına uğradığını veya yetki itirazını 5 gün içinde sebepleriyle birlikte dilekçeyle icra mahkemesine bildirir (İİK m. 168/5, 169). Genel haciz yolundan farklı olarak her türlü savunma bu aşamada ileri sürülemez; itiraz sebepleri sınırlıdır.
İcra mahkemesi hâkimi, tarafları en geç 30 gün içinde duruşmaya çağırır. İtirazın kabulü için borcun olmadığının veya ödendiğinin resmî belge ya da imzası ikrar edilmiş belge ile ispatlanması gerekir (İİK m. 169/a). Yani tanık veya sıradan bir yazışmayla itiraz kabul edilmez; örneğin borcun ödendiğini gösteren banka dekontu veya alacaklı tarafından imzalanmış makbuz bu bakımdan önem taşır.
Borçlunun dilekçesine eklediği belgelerden borcun ödendiği, senedin metninden zamanaşımına uğradığı veya borçlu olmadığı anlaşılırsa hâkim, itirazın esası hakkındaki kararına kadar takibi geçici olarak durdurabilir.
İtiraz takibi durdurur mu?
Hayır; borca itiraz da imzaya itiraz da satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz (İİK m. 169/1 ve 170/1). Yani haciz yapılabilir, ancak hâkim geçici durdurma kararı vermedikçe mal satılamaz. İtirazın kabulü kararı verilirse takip durur; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır. İtirazın reddi hâlinde istinaf başvurusu hiçbir icra işlemini durdurmaz; yalnızca borçlu İİK m. 33/3'e göre teminat gösterirse icra durur (İİK m. 169/a son fıkra).
Haksız itirazın veya haksız takibin yaptırımı nedir?
- Borca itirazın kabulü: Alacaklının kötü niyeti veya ağır kusuru varsa takip konusu alacağın en az %20'si tutarında tazminata hükmedilir (İİK m. 169/a).
- Borca itirazın reddi: Takip geçici durdurulmuşsa borçlu, alacağın en az %20'si oranında tazminata mahkûm edilebilir.
- İmza itirazı: İmzanın borçluya ait olduğu anlaşılırsa %20 inkâr tazminatı ve %10 para cezası; itiraz kabul edilip alacaklının kötü niyeti veya ağır kusuru varsa alacaklı yönünden de en az %20 tazminat ve %10 para cezası söz konusudur (İİK m. 170).
Bu tazminat ve para cezalarının tahsili, taraflar menfi tespit, istirdat veya genel mahkemede alacak davası açarsa dava sonuna kadar ertelenir ve dava lehine sonuçlanan taraf için kalkar.
İcra mahkemesi dışında hangi dava yolu vardır?
Süresi geçmiş olsa bile borçlunun, borçlu olmadığını ispat için İİK m. 72 uyarınca menfi tespit davası açma imkânı bulunur. Takipten önce açılan davada mahkeme, alacağın %15'inden az olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında takibin durdurulmasına karar verebilir; takipten sonra açılan davada ise takibin ihtiyati tedbirle durdurulmasına karar verilemez, ancak icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi istenebilir. Ödeme yapıldıktan sonra ise istirdat davası gündeme gelebilir. Teminat senedi niteliğindeki senetler için ayrıca teminat senedinin geçerlilik şartlarına bakılabilir.
Bonoda zamanaşımı süresi nedir?
Bononun düzenleyeni, poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (TTK m. 779). Düzenleyene karşı ileri sürülecek istemler, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 778/1-h ve 749/1). Çekte ise hamilin başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814). İcra mahkemesi zamanaşımı itirazını, alacaklının ibraz ettiği senetteki tarihe göre inceler; alacaklı zamanaşımının kesildiğini resmî veya imzası ikrar edilmiş belgeyle kanıtlayamazsa itiraz kabul edilir (İİK m. 169/a).
İtiraz dilekçesine hangi belgeler eklenir?
İtiraz sebebine göre değişmekle birlikte pratikte şu belgeler önem taşır: ödeme emri ve tebliğ tarihini gösteren tebligat belgesi, takibe dayanak senedin örneği, borcun ödendiğini gösteren banka dekontu veya imzalı makbuz, mehil verildiğini gösteren yazılı belge ve imza itirazında imza incelemesine esas olabilecek örnek imza belgeleri. İtirazın sebepleri dilekçede açıkça yazılmalıdır; sebepsiz bir itiraz, kanunun aradığı şartı taşımadığından reddedilme riskiyle karşılaşır. Dilekçenin icra dosyasının bulunduğu yerdeki icra mahkemesine verilmesi, sürenin son gününe bırakılmaması ve tebliğ tarihinin dikkatle kontrol edilmesi gerekir.
Takipte faiz, takas ve kefil gibi konular
Kambiyo takibinde istenen faizin hatalı olması durumunda izlenecek yollar için yanlış veya eksik faiz talebi, borçlunun alacaklıya karşı alacağını ileri sürmesi bakımından ise takas ve mahsup konusu ayrıca değerlendirilmelidir. Çek hamili bakımından çek tazminatı da ilgili olabilir.
Sık Sorulan Sorular
Bono takibinde itiraz süresi kaç gündür?
Şikâyet, imza itirazı ve borca itiraz için süre ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gündür; borcun ödenmesi için tanınan süre ise 10 gündür (İİK m. 168).
İtiraz dilekçesi nereye verilir?
Şikâyet, imza itirazı ve borca itiraz dilekçeleri icra mahkemesine verilir; genel haciz yolundaki itirazın aksine icra müdürlüğüne sözlü veya yazılı itiraz bu takip türünde kural olarak yeterli değildir.
Süresi içinde itiraz edilirse haciz kalkar mı?
Hayır. İtiraz satış dışındaki işlemleri durdurmaz; yalnızca hâkim geçici durdurma kararı verirse veya itirazın kabulüne karar verilirse takip durur.
Borç ödenmişse tanıkla ispat edilebilir mi?
İcra mahkemesinde itirazın kabulü için borcun ödendiği, resmî belge veya imzası ikrar edilmiş belgeyle ispatlanmalıdır. Aksi hâlde itiraz reddedilir; borçlu genel mahkemede menfi tespit davası açabilir.
Senette eksik unsur varsa ne olur?
Senet bono unsurlarını taşımıyorsa 5 gün içinde şikâyet edilebilir; mahkeme ayrıca bunu kendiliğinden de dikkate alıp takibi iptal edebilir (İİK m. 170/a).
İtirazın reddi kararına karşı ne yapılabilir?
İstinaf yoluna başvurulabilir; ancak başvuru icrayı durdurmaz. Borçlu teminat gösterirse icra durur (İİK m. 169/a).