Borçlunun, alacaklılarından mal kaçırmak veya alacaklılarını zarara uğratmak amacıyla taşınır veya taşınmaz mallarını üçüncü kişilere devretmesi, bağışlaması veya muvazaalı (danışıklı) işlemler yapması halinde açılan davaya Tasarrufun İptali Davası denir. İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 277 ve devamı maddelerinde düzenlenen bu dava, alacaklıya alacağını tahsil edebilme imkânı sağlayan özel bir hukuki koruma yoludur.
I. Tasarrufun İptali Davasının Açılabilme Şartları
Bir tasarrufun iptali davasının dinlenebilmesi için kanunda öngörülen şu temel şartların varlığı aranır:
- Geçerli ve Kesinleşmiş Bir Alacak/Takip: Davacının borçludan gerçek ve kesinleşmiş bir alacağının bulunması ve borçlu aleyhine başlatılan icra takibinin kesinleşmiş olması gerekir. İptale konu tasarrufun ise alacağın doğum tarihinden sonra yapılmış olması şarttır.
- Aciz Belgesinin Bulunması (Dava Şartı - İİK m. 277): Davacının elinde borçlu aleyhine alınmış geçici (İİK m. 105 haciz tutanağı) veya kesin (İİK m. 143) borç ödemeden aciz belgesinin bulunması dava şartıdır. Dava açılırken sunulmamışsa mahkemece alacaklıya bu belgeyi sunması için kesin süre verilir.
- İptale Tabi Bir Tasarrufun Bulunması: Borçlunun İİK m. 278 (ivmesiz/karşılıksız tasarruflar), m. 279 (aciz halindeyken yapılan tasarruflar) veya m. 280 (zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar) kapsamında bir işlem gerçekleştirmiş olması gerekir.
II. Hak Düşürücü Süreler (İİK m. 284)
İcra ve İflas Kanunu’nun 284. maddesi uyarınca tasarrufun iptali davası açma hakkı, tasarrufun (satış, devir, bağışlama vb.) yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl geçmesiyle düşer. Bu 5 yıllık süre hak düşürücü süre olup mahkemece re'sen (kendiliğinden) dikkate alınır.
Ayrıca kanun, iptal edilebilecek tasarrufların geriye dönük süre sınırlarını da belirlemiştir:
- İvmesiz (karşılıksız) tasarruflar ve bağışlamalar için hacizden/iflastan geriye doğru 2 yıl (İİK m. 278),
- Borçlunun aciz halinde yaptığı belirli ödeme ve ipotekler için geriye doğru 1 yıl (İİK m. 279),
- Alacaklılara zarar verme kastıyla yapılan tasarruflar için geriye doğru 5 yıl (İİK m. 280) içinde yapılmış işlemler iptale tabidir.
III. Davanın Tarafları (İİK m. 277 ve m. 282)
- Davacı (Dava Açabilecek Kişiler - İİK m. 277): Elinde aciz vesikası bulunan alacaklılar veya iflas idaresi/alacaklılar kurulu.
- Davalı (Dava Edilebilecek Kişiler - İİK m. 282): Borçlu, borçlu ile hukuki işlemde bulunan 3. kişiler ve kötüniyetli 4. kişiler ile bunların mirasçıları. İyiniyetli 3. veya 4. kişilere karşı dava açılamaz.
IV. Davanın Sonucu ve Hukuki Niteliği (İİK m. 283)
Tasarrufun iptali davası tapu iptal ve tescil davası değildir. Dava kazanıldığında taşınmazın tapusu borçlu adına tescil edilmez; davacı alacaklıya, dava konusu mal borçlunun mülkiyetindeymiş gibi o mal üzerinde haciz ve satış isteme yetkisi verilir.
Eğer 3. kişi malı iyiniyetli bir 4. kişiye devretmişse, 3. kişi malın devir tarihindeki gerçek değeri oranında (alacak miktarını geçmemek kaydıyla) nakden tazminat ödemeye mahkûm edilir.
V. Görevli ve Yetkili Mahkeme
İİK m. 281 uyarınca tasarrufun iptali davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi'dir. Uyuşmazlığın kökeni ticari iş olsa dahi kanunun özel hükmü gereği dava Asliye Hukuk Mahkemesinde görülür. Yetkili mahkeme ise genel kural gereğince davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir.
Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlı olup somut hukuki durumlara doğrudan çözüm teşkil etmez. Karşılaşacağınız hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışmanız tavsiye edilir.