İş Kanunu’nda işçinin iş akdini haklı nedenle derhal feshetme yetkisi ve nedenleri açıkça düzenlenmiştir. Süresi belirli olsun veya olmasın işçi, aşağıda yazılı hallerde iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini (ihbar önelini) beklemeksizin derhal feshedebilir:
1. Sağlık Sebepleri
- İş sözleşmesinin konusu olan işin yapılması, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli olursa.
- İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan buluşup görüştüğü işveren yahut başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa.
2. Ahlak ve İyiniyet Kurallarına Uymayan Haller ve Benzerleri
- İşveren iş sözleşmesi yapıldığı sırada bu sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanlış vasıflar veya şartlar göstermek yahut gerçeğe uygun olmayan bilgiler vermek veya sözler söylemek suretiyle işçiyi yanıltırsa.
- İşveren işçinin veya ailesi üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak şekilde sözler söyler, davranışlarda bulunursa veya işçiye cinsel tacizde bulunursa.
- İşveren işçiye veya ailesi üyelerinden birine karşı sataşmada bulunur veya gözdağı verirse, yahut işçiyi veya ailesi üyelerinden birini kanuna karşı davranışa özendirir, kışkırtır, sürükler, yahut işçiye ve ailesi üyelerinden birine karşı hapsi gerektiren bir suç işlerse yahut işçi hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ağır isnad veya ithamlarda bulunursa.
- İşçinin diğer bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından işyerinde cinsel tacize uğraması ve bu durumu işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemler alınmazsa.
- İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse.
- Ücretin parça başına veya iş tutarı üzerinden ödenmesi kararlaştırılıp da işveren tarafından işçiye yapabileceği sayı ve tutardan az iş verildiği hallerde, aradaki ücret farkı zaman esasına göre ödenerek işçinin eksik aldığı ücret karşılanmazsa yahut çalışma şartları uygulanmazsa.
3. Zorlayıcı Sebepler
İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa.
Haklı fesih nedenlerinde belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesi ayrımı bulunmamaktadır.
Uygulamada En Sık Karşılaşılan Durum: Ücret ve İşçilik Alacaklarının Ödenmemesi
Uygulamada fesih hakkı daha ziyade işçinin ücreti ve ücret niteliğindeki alacaklarının ödenmemesi nedeniyle kullanılmaktadır. Bu durum aylık temel ücretin, fazla mesai, hafta tatili, Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) alacaklarının ödenmemesi şeklinde olabileceği gibi, ücretin sigortaya eksik bildirilmesi veya ödemelerin düzensiz yapılması şeklinde de gerçekleşebilir.
İşçilik alacaklarının (ücret, fazla mesai vb.) ödenmemesinde tek bir döneme ait ihlal dahi fesihte süre şartı aranmaksızın haklı fesih imkanı tanır. Ödemelerin düzensiz yapılmasında ise 1-2 günlük gecikmeler yeterli görülmeyip, makul sürelerin aşılması ve durumun süreklilik kazanması aranmaktadır.
Fesih Usulü ve İstifa Dilekçesi Riski
Yukarıdaki hallerden birinin gerçekleşmesi durumunda işçi, işverene herhangi bir ihbar süresi tanımadan iş akdini derhal feshedebilir ve en az 1 yıllık kıdemi bulunuyorsa kıdem tazminatına hak kazanır.
Kritik Uyarı: Uygulamada sıklıkla yapılan en büyük hata işçinin "istifa dilekçesi" vermesidir. İşçi haklı bir sebebe dayanarak işten ayrılsa dahi dilekçede açıkça "istifa ediyorum" ifadesini kullanırsa kıdem tazminatı hakkını kaybedebilir. Bu nedenle fesih bildiriminde feshin gerekçesi (ödenmeyen ücretler, mobbing, çalışma şartlarının uygulanmaması vb.) net bir şekilde belirtilmeli ve durum yazılı olarak (mümkünse notik kanalıyla) işverene iletilmelidir.
Hak Düşürücü Süreler
Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hallere dayanarak yapılacak fesihlerde İş Kanunu m. 26 uyarınca hak düşürücü süreler öngörülmüştür. İşçi, olayı öğrendiği günden itibaren 6 iş günü ve her halde olayın gerçekleşmesinden itibaren 1 yıl içinde fesih hakkını kullanmalıdır (İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması halinde 1 yıllık süre uygulanmaz).
Önemli Not: Ücret, fazla mesai, UBGT gibi parasal hakların ödenmemesine dayalı ihlaller temadi eden (süregelen) nitelikte olduğu için bu alacaklara dayalı haklı fesihlerde 6 iş günlük süre sınırı uygulanmaz; ihlal devam ettiği sürece fesih hakkı kullanılabilir.
Fesih Sonrası Talep Edilebilecek Haklar
İş akdini haklı nedenle fesheden işçi kıdem tazminatı talep edebilir. Ancak kendi sözleşmesini fesheden işçinin ihbar tazminatı talep etme hakkı bulunmamaktadır. İşçi kıdem tazminatının yanı sıra feshe bağlı olarak kullanılmayan yıllık ücretli izin alacağını; feshe bağlı olmaksızın da ödenmeyen ücret, fazla mesai, hafta tatili ve UBGT alacaklarını talep edebilir.
Ayrıca söz konusu alacakların tahsili amacıyla dava açılmadan önce yasal olarak zorunlu arabuluculuk sürecinin işletilmesi gerekmektedir.
Yukarıdaki açıklamalar bilgilendirme amaçlı olup somut hukuki durumlara çözüm teşkil etmez. Karşılaşacağınız hukuki sorunlar için bir avukata danışmanızı tavsiye ederiz.