Asıl işveren (üst işveren) ile alt işveren (taşeron) ilişkisi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 2/6. maddesinde detaylı bir şekilde tanımlanmıştır. Buna göre; bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiye "asıl işveren - alt işveren ilişkisi" denir.
Bu ilişkinin en önemli hukuki sonucu müteselsil sorumluluktur. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak İş Kanunundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden (ücret, fazla mesai, kıdem tazminatı vb.) alt işveren ile birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur.
Alt İşverenlik Yönetmeliği ve İşlerin Ayrımı
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılan "Alt İşverenlik Yönetmeliği", asıl iş ve yardımcı iş kavramlarını netleştirmiştir. Yönetmeliğe ve Yargıtay kararlarına göre; doğrudan üretim organizasyonu içerisinde yer almayan, üretimin zorunlu bir unsuru olmayan ancak asıl iş devam ettikçe devam eden temizlik, güvenlik, yemek, paketleme ve nakliye gibi işler yardımcı iş olarak kabul edilir ve alt işverene verilebilir. Ancak "asıl iş", sadece teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiriyorsa alt işverene bölünebilir; aksi takdirde asıl iş bölünerek taşerona verilemez.
Anahtar Teslim İşler ve Muvazaa (Danışıklı İşlem)
Günümüzde özel sektörde ve (696 sayılı KHK kısıtlamaları dışındaki) istisnai kamu ihalelerinde işler zaman zaman "anahtar teslim" (eser sözleşmesi) olarak ihale edilmektedir. Gerçek bir anahtar teslim sözleşmede, işi alan firma bağımsızdır ve İş Kanunu anlamında asıl işveren-alt işveren ilişkisi doğmaz; dolayısıyla ihaleyi veren makam işçilik alacaklarından sorumlu tutulmaz.
Ancak bir işin hukuken "anahtar teslim" mi yoksa "alt işverenlik" mi olduğunun tespitinde sözleşmenin başlığına değil, işin fiili yürütülme şekline bakılır. Yüklenici firmanın getirdiği işçilerin çalışma düzeni, mesai saatleri, izinleri ve emir-talimatları doğrudan asıl işveren (veya idare) tarafından belirleniyorsa, burada geçerli bir anahtar teslim işten söz edilemez. Üstelik alt işveren sadece kâğıt üzerinde kalıyor ve işçiler doğrudan asıl işverence yönetiliyorsa, hukukumuzda bu duruma "muvazaa" (danışıklı işlem) denir. Muvazaalı işlemlerde asıl işveren-alt işveren ilişkisi geçersiz sayılır ve işçiler baştan itibaren asıl işverenin personeli kabul edilerek tüm haklardan faydalandırılır.
Ardışık Değişen Alt İşverenler ve İşyeri Devri
Özellikle uzun yıllar aynı idare veya şirket nezdinde çalışıp, ihale dönemlerinde sadece bağlı olduğu alt işveren (taşeron) şirketi değişen işçilerin durumu hukuken işyeri devri kurallarına tabidir. Bu durumda, işçinin tüm kıdemi ve işçilik alacakları korunur. Asıl işveren tüm çalışma süresinden müteselsilen sorumlu olmaya devam ederken, alt işveren şirketler kendi çalıştırdıkları dönemlerle sınırlı olarak (kıdem tazminatında son alt işveren tüm süreden) sorumlu tutulurlar.
Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlı olup somut hukuki durumlara doğrudan çözüm teşkil etmez. Karşılaşacağınız hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışmanız tavsiye edilir.