Bir gün tapu müdürlüğüne yolunuz düştüğünde veya büyüklerinizin aktarımıyla, sizin veya mirasçısı olduğunuz kişilerin adına kayıtlı tapuların bulunduğunu; ancak bu taşınmazların üzerinde yıllardır yol, baraj, kaldırım, devlet binası gibi kamu yapılarının yer aldığını öğrenebilirsiniz. Üzerinden ne kadar süre geçerse geçsin, fiili kamulaştırmasız el atma durumlarında tazminat hakkınızın zamanaşımına uğramayacağını bilmenizde fayda vardır.

Kamulaştırmasız El Atmanın Tarihsel ve Hukuki Süreci

Kamulaştırmasız el koyma ile ilgili temel yargısal dayanak, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kurulu'nun 1956/1-6 ve 1956/1-7 sayılı kararlarıdır. Bu kararlarda, kamulaştırma işlemi yapılmadan el konulan taşınmazlar için mal sahibinin açacağı davanın herhangi bir zamanaşımına tabi olmayacağı hüküm altına alınmıştır.

Sürecin yasal düzenlemeleri şu şekilde gelişmiştir:

  • 09.10.1956 Öncesi Dönem (221 Sayılı Kanun): 13.01.1961'de yürürlüğe giren 221 sayılı Kanun ile, 09.10.1956 tarihinden önce kamu hizmetine fiilen tahsis edilen taşınmazların kamulaştırılmış sayılacağı belirtilmiş ve maliklere 2 yıllık hak düşürücü süre içinde dava açma hakkı tanınmıştır. Bu sürenin geçmesiyle iç hukukta dava hakkı kısıtlanmıştır.
  • 09.10.1956 - 04.11.1983 Arası Dönem: 5999 sayılı Kanun ile Kamulaştırma Kanunu'na eklenen Geçici 6. madde, bu dönemdeki el atmalar için mülk sahiplerine tazminat davası açma hakkını açıkça tanımıştır.
  • 04.11.1983 Sonrası Dönem: 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 38. maddesindeki 20 yıllık hak düşürücü süre, Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Güncel mevzuat ve Yargıtay içtihatları doğrultusunda, bu tarihten sonraki fiili el atmalar için de süre sınırı olmaksızın bedel davası açılabilmektedir.

Kamulaştırmasız El Atma Durumunda Ne Yapılabilir?

  • Uzlaşma Süreci: İlgili idareye başvurarak uzlaşma talep edilebilir. Güncel yargı içtihatlarına göre fiili el atmalarda idareye başvuru (uzlaşma) bir dava şartı olmaktan çıkmış olsa da, sürecin hızlı çözümü adına idari yolların tüketilmesi tercih edilebilen bir yöntemdir.
  • Tazminat (Bedel) Davası: Uzlaşma sağlanamaması, idarenin talebi reddetmesi veya doğrudan yargı yoluna başvurulması durumunda, taşınmazın bulunduğu yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesinde "Kamulaştırmasız El Atma Nedeniyle Tazminat (Bedel) Davası" açılmalıdır.
  • 1956 Öncesi El Atmalar İçin Hak Arama Yolları: 09.10.1956 tarihinden önceki el atmalar için 221 sayılı Kanun nedeniyle genel iç hukuk yolları kapalı görünse de, Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) mülkiyet hakkını koruyan hükümleri devreye girmektedir. İç hukukta açılacak davanın reddedilmesi durumunda, Anayasa Mahkemesi'ne (AYM) bireysel başvuru ve ardından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) nezdinde mülkiyet hakkı ihlali gerekçesiyle hak arama yolları kullanılabilir.

Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlı olup somut hukuki durumlara doğrudan çözüm teşkil etmez. Karşılaşacağınız hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışmanız tavsiye edilir.