İşçiler, çalıştıkları işyerinde haklı bir sebep olmaksızın işlerine son verildiği hallerde bir takım hukuki haklara sahip olurlar. Burada en kritik husus, iş akdinin işveren tarafından haklı nedenle mi yoksa haksız/geçersiz olarak mı feshedildiğidir. 4857 sayılı İş Kanununda işverenin haklı nedenle derhal fesih halleri (m. 25) sayılmış olup, iş akdi bu haller dışında sonlandırılan işçinin feshi haksız kabul edilmektedir.
İşçinin talep edebileceği başlıca hak ve alacaklar şunlardır:
Kıdem Tazminatı
İş akdi haksız olarak feshedilen işçi, aynı işverene bağlı işyerlerinde en az 1 yıllık kıdem süresini tamamlamış olması halinde kıdem tazminatına hak kazanır. Kıdem tazminatı hesaplanırken işçinin çalıştığı her tam yıl için 30 günlük (1 aylık) giydirilmiş brüt ücreti esas alınır. Artan süreler de oranlanarak hesaba dahil edilir.
İhbar Tazminatı
İş akdi haksız feshedilen ve yasada belirtilen bildirim süreleri (ihbar önelleri) tanınmaksızın işten çıkarılan işçiye ihbar tazminatı ödenir. İhbar süreleri işçinin kıdemine göre belirlenir:
- 6 aya kadar süren çalışmalarda: 2 hafta
- 6 aydan 1,5 yıla kadar süren çalışmalarda: 4 hafta
- 1,5 yıldan 3 yıla kadar süren çalışmalarda: 6 hafta
- 3 yıldan fazla süren çalışmalarda: 8 hafta
İşveren bu süre kadar ücreti peşin ödeyerek de iş akdini feshedebilir.
Yıllık Ücretli İzin Alacağı
İş akdinin feshe bağlanmasıyla muaccel hale gelen haklardan biri de kullanılmayan yıllık izin ücretleridir. Bu alacağın doğması için feshin haklı veya haksız olması önem taşımaz; sözleşmenin sona ermiş olması yeterlidir. İş Kanunu’na göre asgari yıllık izin süreleri şöyledir:
- 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) olanlara: En az 14 gün
- 5 yıldan fazla 15 yıldan az olanlara: En az 20 gün
- 15 yıl (dahil) ve daha fazla olanlara: En az 26 gün
(18 yaşından küçük ve 50 yaşından büyük işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi 20 günden az olamaz.)
Fazla Mesai, UBGT ve Hafta Tatili Alacağı
Bu alacaklar fese bağlı olmayan, iş ilişkisi devam ederken de doğan ve talep edilebilen haklardır:
- Fazla Mesai Alacağı: Haftalık 45 saati aşan çalışmalar için saat başı ücret %50 zamlı ödenir.
- Ulusal Bayram ve Genel Tatil (UBGT) Ücreti: Dini/milli bayramlar ve genel tatil günlerinde yapılan çalışmalar için ek 1 günlük yevmiye ödenir.
- Hafta Tatili Ücreti: 7 günlük zaman diliminde kesintisiz en az 24 saat dinlenme hakkı tanınmayıp çalıştırılan işçiye bu gün için %50 zamlı ücret ödenir.
Güncel Zamanaşımı Süreleri
İş kanunundaki değişiklikler doğrultusunda işçilik alacaklarındaki zamanaşımı süreleri şu şekildedir:
- Kıdem Tazminatı, İhbar Tazminatı ve Yıllık İzin Ücreti: 25.10.2017 tarihinde yapılan kanun değişikliği ile eski 10 yıllık genel zamanaşımı süresi 5 yıla düşürülmüştür. Bu alacaklarda zamanaşımı süresi iş akdinin feshedildiği tarihten itibaren başlar.
- Fazla Mesai, UBGT ve Hafta Tatili Alacakları: Ücret niteliğindeki bu alacaklar da 5 yıllık zamanaşımı süresine tabidir.
Dava Şartı Arabuluculuk ve İşe İade Davası
İş kanunumuz uyarınca işçilik alacakları veya işe iade talebiyle dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.
Ayrıca işyerinde 30 veya daha fazla işçi çalışıyorsa ve işçinin en az 6 aylık kıdemi varsa, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurarak feshin geçersizliğinin tespiti ve işe iade talep edilebilir.
Yukarıdaki açıklamalar bilgilendirme amaçlı olup somut hukuki durumlara çözüm teşkil etmez. Karşılaşacağınız sorunlarda bir avukata danışmanız tavsiye edilir.