Kamu hastanelerinde veya üniversite hastanelerinde çalışan doktorların ameliyat veya tedavi öncesinde/sonrasında hastalardan gayriresmî olarak "bıçak parası" ya da "ameliyat parası" adı altında maddi menfaat temin etmesi Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında ağır cezai yaptırımlara bağlanmıştır. Bu eylemin hukuki nitelendirmesi; eylemin Rüşvet (TCK m. 252), İrtikap (TCK m. 250) veya Görevi Kötüye Kullanma (TCK m. 257) suçlarından hangisini oluşturduğu hususunda yargı kararlarında netleşmiştir.

I. Soruşturma Usulü: Soruşturma İzni / Lüzum-u Muhakeme Gerekli midir?

2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m. 53 ve 4483 sayılı Kanun uyarınca kamu görevlisi doktorlar hakkında kural olarak soruşturma izni (lüzum-u muhakeme) alınması gerekse de, bu kuralın çok önemli bir yasal istisnası bulunmaktadır.

3628 sayılı Kanun m. 17 İstisnası: Bıçak parası iddiası niteliği itibarıyla irtikap veya rüşvet suçu kapsamında kaldığından, 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu'nun 17. maddesi gereğince soruşturma izni (lüzum-u muhakeme) alınması zorunlu değildir. Cumhuriyet Savcıları iddiaları öğrendikleri anda doğrudan doğruya (re'sen) ceza soruşturması başlatabilirler.

II. Bıçak Parası Hangi Suçu Oluşturur?

1. Rüşvet Suçu Bakımından (TCK m. 252)

Eski Türk Ceza Kanunu döneminde bıçak parası zaman zaman rüşvet olarak nitelendirilmişse de, 5237 sayılı TCK sistematiğinde rüşvet, tarafların özgür iradeleriyle haksız bir yarar üzerinde anlaşmalarını gerektirir. Bıçak parası alan doktor karşısında hastanın veya yakınlarının özgür iradesinden söz edilemeyeceğinden, Yargıtay'ın yerleşik içtihatları uyarınca bıçak parası eylemi rüşvet suçunu oluşturmaz.

2. İcbar Suretiyle İrtikap Suçu Bakımından (TCK m. 250/1)

Bıçak parası eylemi uygulamada en sık İcbar Suretiyle İrtikap suçunu oluşturur. TCK m. 250/1 uyarınca; görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak kendisine veya başkasına yarar sağlanmasına bir kimseyi icbar eden (zorlayan) kamu görevlisi 5 yıldan 10 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve 5. Ceza Dairesi kararlarına göre; hastanın sağlık kaygısı, ameliyat edilmeme korkusu veya acil durumu kullanılarak manevi baskı altında tutulması ve paradan kaçınamayacak duruma düşürülmesi halinde icbar (zorlama) gerçekleşmiş sayılır ve ceza irtikap suçundan verilir.

3. Görevi Kötüye Kullanma Suçu Bakımından (TCK m. 257)

Bıçak parası alma eyleminde hastaya yönelik icbar (manevi baskı) veya ikna boyutuna varan bir zorlama bulunmuyorsa; örneğin hasta başka bir doktora veya kuruma rahatlıkla başvurabilecek durumdayken ya da ameliyat sonrasında doktorun haksız menfaat kabul etmesi hallerinde eylem Görevi Kötüye Kullanma (TCK m. 257) suçunu oluşturur.

III. Suçüstü Halinde Suç Yapay Olarak Oluşturulabilir mi?

Kolluk kuvvetlerince seri numarası alınmış paralarla yapılan suçüstü operasyonlarında; mağdurun esasen ödeme yapma niyeti olmayıp sırf doktoru yakalatmak amacıyla teklifi kabul etmiş gibi görünmesi durumunda rüşvet anlaşması oluşmaz. Yargıtay, suçüstü hallerinde doktorun önceden gelen zorlayıcı ve baskı kuran tutumunun mevcudiyetini icbar suretiyle irtikap yönünden aramakta, yapay oluşturulan kurgusal eylemleri titizlikle incelemektedir.

IV. Mahkûmiyetin Devlet Memuriyetine ve Mesleğe Etkisi

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 48/A-5 maddesi uyarınca yaptırımlar şu şekildedir:

  • İrtikap Suçundan Mahkûmiyet: İrtikap suçu kanunda "yüz kızartıcı suçlar" arasında sayıldığından, doktor ne kadar ceza alırsa alsın (hapis cezası ertelense dahi) kararın kesinleşmesiyle birlikte devlet memuriyeti ve kamu görevinden çıkarılması kesin ve zorunludur.
  • Görevi Kötüye Kullanma Suçundan Mahkûmiyet: Görevi kötüye kullanma suçu yüz kızartıcı suçlar arasında sayılmamıştır. Bu suçtan ceza alan doktorun memuriyeti, ancak verilen hapis cezasının 1 yıl veya daha fazla süreli olması halinde sona erer; 1 yılın altındaki veya ertelenen cezalarda memuriyet devam eder.

Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlı olup somut hukuki durumlara doğrudan çözüm teşkil etmez. Karşılaşacağınız hukuki sorunlarda uzman bir avukata danışmanız tavsiye edilir.